Çip (mikrofluidik) üsulu ilə sperma seçimi — nədir, kimə lazımdır və nəyi vəd etmir

Süni mayalanmada sperma nümunəsi laboratoriyada xüsusi hazırlanır: toxum mayesindən ayrılır, hərəkətli spermatozoidlər toplanır. Ənənəvi üsullarda bunun üçün sentrifuqa ilə sıxlıq qradiyenti üsulu və ya «üzüb-çıxma» (swim-up) metodu istifadə olunur. ICSI-də isə embrioloq hər yumurta üçün bir spermatozoid seçir. Bu seçimin keyfiyyəti mayalanma prosesinin vacib hissəsidir.

Dr. Haqverdiyev çip üsulunu xəstələrə belə izah edir: çip çox kiçik, «ağıllı» bir süzgəcdir; sperma onun içindən keçirilir və yaxşı hərəkət edən spermatozoidlər ayrılır.

Texniki baxımdan çipin içində spermatozoidlərin qadın orqanizmində keçdiyi yola bənzər mikrokanallar var. Güclü hərəkət edən spermatozoidlər bu kanallardan keçib toplanma bölməsinə çatır. Zəif və hərəkətsiz spermatozoidlər geridə qalır. Bu prosesdə sentrifuqa tələb olunmur. Nəzəri olaraq spermatozoidlərin DNT-sinə zərər verə biləcək oksidativ stressin azaldılması hədəflənir.

• ESHRE (2023). Avropa İnsan Reproduksiyası və Embriologiyası Cəmiyyətinin «əlavə üsullar» (add-ons) barədə tövsiyələrində mikrofluidik sperma seçimi «nəzərdən keçirilə bilər» kateqoriyasındadır. Bu, üsulun fayda və riskləri ətraflı müzakirə edildikdən sonra istifadə oluna biləcəyi deməkdir. Sperma seçiminin digər «əlavə» üsulları (IMSI, PICSI, MACS) isə hazırda rutin istifadə üçün tövsiyə edilmir.
• Tədqiqatlar. 386 xəstənin iştirak etdiyi randomizə edilmiş tədqiqatda (xəstələr kişi amilinə görə seçilməyib) çiplə hazırlanmış sperma ilə ənənəvi sıxlıq qradiyenti üsulu arasında embrion keyfiyyəti və hamiləlik göstəriciləri fərqlənməyib. Cochrane icmalına (2026) görə, dəlillərin etibarlılığı çox aşağı olduğundan mikrofluidik seçimin canlı doğuşa təsiri hələ məlum deyil. Çiplə seçilmiş spermatozoidlərdə DNT zədələnməsi daha az ola bilər, lakin bunun doğuş şansını artırdığı sübut olunmayıb.

Qərar fərdi verilir. Adətən bu hallarda müzakirə olunur:

• spermanın hərəkətliliyi və ya quruluşu ilə bağlı problemlər;
• əvvəlki cəhdlərdə embrion inkişafının zəif olması;
• embrioloqun nümunənin xüsusiyyətlərinə görə tövsiyəsi.

Normal sperma göstəricilərində üsulun əlavə faydası sübut olunmayıb.

Heç bir sperma seçim üsulu hamiləliyi təmin etmir. Süni mayalanmanın nəticəsi bunlardan asılıdır:

• qadının yaşı;
• yumurtaların keyfiyyəti;
• embrionun inkişafı;
• uşaqlığın vəziyyəti;
• kişi amilinin növü.

Çip bu amillərdən yalnız birinə təsir edə bilər.